Od upiora do Drakuli, czyli krótka historia wierzeń w wampiry na ziemiach słowiańskich Postać wampira, która do dziś rozpalają wyobraźnię, narodziła się nie w literackich salonach, lecz w mroku słowiańskich wierzeń ludowych. Na długo przed romantycznymi balladami, nasi przodkowie żyli w głębokim przekonaniu, że śmierć nie zawsze jest kresem ludzkiej egzystencji. Z grobów powstawać mogła istota zwana upiórem, wąpierzem lub strzygniem – demoniczny, ożywiony trup . Wierzono powszechnie, że wampirem stawał się człowiek, który za życia był grzesznikiem, samobójcą, czarownikiem, lub też zmarł w sposób nagły i tragiczny, nie dopełniwszy ziemskich obowiązków. Jego celem nie było uwodzenie pięknych dam, lecz realne i namacalne terroryzowanie lokalnej społeczności – duszenie ludzi, sprowadzanie zarazy i chorób, a nade wszystko wysysanie życiodajnej krwi, będącej synonimem siły witalnej . Źródeł tych wierzeń należy upatrywać w przedchrześcijańskich, a później również ludowo-synkretycznych próbach racjonalizacji świata. Wampiryzm był projekcją odwiecznych lęków przed śmiercią, nieznanym i siłami nieczystymi, stanowiąc element szerszego systemu wyjaśniającego nieszczęścia, takie jak epidemie czy pomór bydła . Aby uchronić się przed powrotem zmarłego, stosowano cały arsenał praktyk ochronnych. Do najczęstszych należało odcinanie głowy, przebijanie ciała osikowym kołkiem, palenie zwłok, wkładanie do ust kamienia lub maku, co miało uniemożliwić upiorowi opuszczenie grobu i liczenie ziaren aż po kres czasu . Był to świat wierzeń surowych, pozbawiony romantycznego nimbu. Przełomowym momentem w dziejach wampirycznej figury był wiek XIX. To właśnie w epoce romantyzmu literacka fikcja zaczęła dominować nad ludowym wierzeniem, radykalnie przekształcając jego znaczenie. Jak słusznie zauważa badaczka Maria Janion, swoją popularność wampir zawdzięcza epoce Goethego i Mickiewicza . Co kluczowe, to nie rodowici Słowianie, ale pisarze anglosascy i zachodnioeuropejscy wprowadzili go do kultury wysokiej. Anglik John Polidori swoim opowiadaniem "Wampir" zapoczątkował modę na arystokratycznego krwiopijcę . Był to proces całkowitej dezintegracji pierwotnego znaczenia. Z cielesnego, wiejskiego upiora, będącego realnym zagrożeniem dla ciała i dobytku, wampir stał się literackim, symbolicznym bytem – nośnikiem zakazanej seksualności, mrocznym kochankiem, a wreszcie uniwersalnym symbolem zła, który ostatecznie skodyfikował Bram Stoker w swojej postaci hrabiego Drakuli . W XX wieku, a zwłaszcza w jego drugiej połowie i XXI wieku, proces ten uległ dalszemu przyspieszeniu i komplikacji. Literatura i film nie tylko zniekształciły, ale wręcz zastąpiły naukowe i antropologiczne badania nad wampiryzmem ich popkulturową, zbeletryzowaną wersją. Współczesny odbiorca, sięgając po sagi takie jak "Zmierzch" czy oglądając filmy o błyszczących wampirach, ma do czynienia z wytworem kultury masowej, który jest jedynie dalekim echem słowiańskich koszmarów . Wizerunek ten ulegał przemianom pod wpływem emancypacji, rewolucji seksualnej i relatywizacji wartości – to, co dawniej było odrzucane jako absolutne zło, dziś staje się akceptowalne, a nawet pożądane . Podsumowując, współczesne wyobrażenie wampira jest w istocie palimpsestem, pod którym z trudem można odczytać pierwotną, słowiańską warstwę. Podczas gdy nauka, reprezentowana przez etnografów i historyków, rekonstruuje autentyczne wierzenia ludowe jako integralną część przednowoczesnego światopoglądu , kultura popularna XX i XXI wieku tworzy własne mity, służące głównie rozrywce i ekspresji współczesnych lęków oraz pragnień .